Za vreme dinastičkih borbi prvih Arpadovića igrali su Srbi važnu ulogu u Bačkoj i Banatu. U Ugarskoj, kao i drugde, sukobila su se u prvoj fazi stvaranja drave dva principa: stariji princip seniorata s mlađim, modernijim, primogeniture. U borbi kralja Solomona (1064–1074) s rođakom mu Gejzom, hercegom istočne Ugarske, naseljene Južnim Slovenima, ističe se Vid, župan bački. Mađarski hroničar Turoc pominje tom prilikom zeta Vidova Iliju i srpskog velikaša Radovana. Po Turocu, Vid se nosio planom da Gejzu nasledi u dostojanstvu hercega istočne Ugarske. Župan Vid, izgleda po svemu, imao je vrlo tesne veze sa slovenskim, odnosno srpskim stanovništvom tih krajeva. Međutim, nade Vidove nisu se ostvarile. On pogibe u borbama kralja Solomona protiv Gejze i Vladislava.
Položaj Srba snažan je u borbama Arpadovića u 12. veku. Kad je energični kralj Koloman, početkom 12. veka, dao oslepiti brata Almoša i sina mu Belu, ista sudbina postigla je i srpske velikaše Uroša, Vukana i Pavla. Mađarski istorik Sentklarai kaže da su Srbi u Bačkoj i Banatu bili na strani Almoševoj protiv Kolomana. Blagodareći banatskim Srbima,vizantijski car Jovan II Komnen pobedio je 1128. Mađare na ušću Karaša u Dunav, blizu Pančeva. Tom prilikom osvojio je car tvrđavu Hram kod Nove Palanke na levoj obali Dunava.
Uticaj Srba bio je veoma snažan i za vlade ugarskoga kralja Gejze II (1141–1161). Za vreme maloletstva ovoga kralja Ugarskom je upravljao kraljev ujak Beloš, brat Gejzine majke Jelene, kćeri velikoga župana Uroša I. Za vreme ove regenture održao se u Aradu, tada čisto srpskom sedištu, skup državnih velikaša i plemića. Po Kinamu, vizantijskom piscu 12. veka, i spomenutom ugarskom hroničaru Turocu, Beloš je bio ban, a od 1146. palatin, posle kralja najviše dostojanstvo u Ugarskoj. Isti Beloš potukao je 1146. do noge austrijskog krajiškoga grofa Henrika na obali reke Fiše. Od toga vremena Beloš je najuticajnija ličnost u Ugarskoj. Kada je srpski veliki župan Uroš II, sin Uroša I, a sestrić ugarske kraljice Jelene, zbacio 1149. sa sebe vrhovnu vlast Vizantije, pohitao je 1150. palatin Beloš da pošalje rođaku svom jak odred vojske u pomoć. U toj vojsci bilo je i Srba iz današnje Vojvodine i ta vojska, zajedno s balkanskim Srbima, sukobila se s vizantijskim carem Manojlom na reci Tari.
Politički uticaj Srba na jugu predratne Ugarske bio je osobito snažan za vreme prestonih borbi između kralja Gejze II i brata mu Stevana. Vizantijski car Manojlo (1143–1180) umešao se u te razmirice s jasnom namerom da pojača uticaj Vizantije u Ugarskoj. Po Sentklaraiju, radilo se tada na tome da se na ugarski presto na mesto kralja Gejze II dovede njegov brat Stevan, da bi se na taj način još više doveli u bliže i tešnje veze balkanski Srbi sa Srbima u današnjoj Vojvodini. U borbama između Gejzina sina Stevana III i njegovih stričeva, Stevana IV i Vladislava, opaža se takođe uticaj južnougarskih Srba i palatina Beloša. Tom prilikom Srbi južne Ugarske grupisali su se oko Stevana IV, koga je podupirao car Manojlo. Pristajanje Srba uz Stevana IV jasno je kada se ima na umu da je Stevan IV dotle upravljao jugoistočnom Ugarskom, naseljenom skoro isključivo Srbima. Sentklarai ističe da su biskupi kaločko-bački, zagrebački, pečujski, velikovaradski i čanadski morali pristati uz Stevana IV, jer su njihove biskupije bile slovenske, odnosno srpske. S interpretacijom Sentklaraija slaže se i ruski istorik Konstantin Grot, koji takođe podvlači snažan uticaj Srba u južnoj Ugarskoj.
Nadmoć Srba opaža se u južnim krajevima i za vladavine ugarskoga kralja Bele III. Odrastao i vaspitan na vizantijskom dvoru, Bela III (1173–1196), odmah posle smrti cara Manojla, preduzima akciju protiv Vizantije. On ne samo da je s vojskom poseo severnu Dalmaciju i osvojio mletački Zadar nego je ratovanje protiv Vizantijskoga carstva nastavio 1183. u savezu sa srpskim velikim županom Stevanom Nemanjom. Saveznici opustošiše Beograd, Braničevo, Ravno, Niš i Serdiku.
Odnosi balkanskih Srba prema Beli III izmeniše se kada se vizantijski car Isak Anđel oženio ćerkom Bele III. Bela III, po svoj prilici, posle toga počeo je na jugu Ugarske da kolonizuje vitezove jovanovce. Da bi onde oslabio snažan uticaj srpski, potisnuo je on Srbe iz pograničnih tvrđava, pa ih predao na čuvanje vitezovima jovanovcima. I tek tada, pošto je snaga Srba na jugu bila skrhana, uspeo je kralj Bela III da sprovede županijsku organizaciju u Bačkoj i Banatu.
Od toga doba fizionomija južnih krajeva u današnjoj Bačkoj i Banatu počinje da se menja. Mađarski element počinje da se spušta na jug. Peskovita ravnica između Subotice i Pešte u 13. veku dobija nov etnički element, Kumance, turskoga porekla. Ali ipak, srpski element na jugu još je snažan. Tokom 13. i 14. veka spominju se pravoslavni u tim krajevima. Papa Inoćentije III pak spominje 1204. pravoslavne manastire na jugu predratne Ugarske. Ugarski kralj Bela IV tražio je 1238. od pape Grgura IKs da uputi u Severinski Banat (istočni Banat) jednoga biskupa da preobrati u pravu veru tamošnje pravoslavne. Sačuvao se testament krašovskoga župana Nikole Čakija, u kome se spominju Srbi: Jovan, Marko, Grgur, Poznan, Ivanić i drugi. Odatle se jasno vidi da je taj kraj naseljen bio Srbima. Prema jednoj tradiciji u banatskom manastiru Mesiću, ovaj manastir osnovao je učenik sv. Save Arsenije, naslednik Savin na arhiepiskopskoj stolici. Ovu tradiciju prihvata i mađarski istorik Sentklarai. U 14. veku, za vreme vlade Lajoša Velikog, pominje se da su u južne krajeve Ugarske stigli pravoslavni sveštenici. Ovi sveštenici su, nesumnjivo, došli s Balkanskog poluostrva. Ugarski kralj Lajoš, nastojanjem pape Urbana V, pomagao je energično franjevce, koji su svom snagom pregnuli da istrebe pravoslavne u južnim krajevima. Ali širenje katolicizma nije išlo lako, kako se to vidi iz jednog franjevačkog izveštaja.
Kao što se vidi, srpski element održao se u južnim krajevima sve do u 14. vek. Taj je element naročito bio otporan u Banatu. Pošto su Srbi ovih krajeva bili brana i ustava protiv Bugara i Kumana, a od kraja 14. veka i protiv Turaka, imali su oni donekle izuzetan položaj prema kruni ugarskoj. Srbi južnih krajeva, nema sumnje, održavali su veze sa Srbima na Balkanskom poluostrvu. Stoga nije čudno ni slučajno da su se pred kraj 14. veka prve kolonije srpske nastanile na obalama reke Moriš u Banatu.
Politički uticaj Srba na jugu predratne Ugarske bio je osobito snažan za vreme prestonih borbi između kralja Gejze II i brata mu Stevana. Vizantijski car Manojlo (1143–1180) umešao se u te razmirice s jasnom namerom da pojača uticaj Vizantije u Ugarskoj. Po Sentklaraiju, radilo se tada na tome da se na ugarski presto na mesto kralja Gejze II dovede njegov brat Stevan, da bi se na taj način još više doveli u bliže i tešnje veze balkanski Srbi sa Srbima u današnjoj Vojvodini. U borbama između Gejzina sina Stevana III i njegovih stričeva, Stevana IV i Vladislava, opaža se takođe uticaj južnougarskih Srba i palatina Beloša. Tom prilikom Srbi južne Ugarske grupisali su se oko Stevana IV, koga je podupirao car Manojlo. Pristajanje Srba uz Stevana IV jasno je kada se ima na umu da je Stevan IV dotle upravljao jugoistočnom Ugarskom, naseljenom skoro isključivo Srbima. Sentklarai ističe da su biskupi kaločko-bački, zagrebački, pečujski, velikovaradski i čanadski morali pristati uz Stevana IV, jer su njihove biskupije bile slovenske, odnosno srpske. S interpretacijom Sentklaraija slaže se i ruski istorik Konstantin Grot, koji takođe podvlači snažan uticaj Srba u južnoj Ugarskoj.
Nadmoć Srba opaža se u južnim krajevima i za vladavine ugarskoga kralja Bele III. Odrastao i vaspitan na vizantijskom dvoru, Bela III (1173–1196), odmah posle smrti cara Manojla, preduzima akciju protiv Vizantije. On ne samo da je s vojskom poseo severnu Dalmaciju i osvojio mletački Zadar nego je ratovanje protiv Vizantijskoga carstva nastavio 1183. u savezu sa srpskim velikim županom Stevanom Nemanjom. Saveznici opustošiše Beograd, Braničevo, Ravno, Niš i Serdiku.
Odnosi balkanskih Srba prema Beli III izmeniše se kada se vizantijski car Isak Anđel oženio ćerkom Bele III. Bela III, po svoj prilici, posle toga počeo je na jugu Ugarske da kolonizuje vitezove jovanovce. Da bi onde oslabio snažan uticaj srpski, potisnuo je on Srbe iz pograničnih tvrđava, pa ih predao na čuvanje vitezovima jovanovcima. I tek tada, pošto je snaga Srba na jugu bila skrhana, uspeo je kralj Bela III da sprovede županijsku organizaciju u Bačkoj i Banatu.
Od toga doba fizionomija južnih krajeva u današnjoj Bačkoj i Banatu počinje da se menja. Mađarski element počinje da se spušta na jug. Peskovita ravnica između Subotice i Pešte u 13. veku dobija nov etnički element, Kumance, turskoga porekla. Ali ipak, srpski element na jugu još je snažan. Tokom 13. i 14. veka spominju se pravoslavni u tim krajevima. Papa Inoćentije III pak spominje 1204. pravoslavne manastire na jugu predratne Ugarske. Ugarski kralj Bela IV tražio je 1238. od pape Grgura IKs da uputi u Severinski Banat (istočni Banat) jednoga biskupa da preobrati u pravu veru tamošnje pravoslavne. Sačuvao se testament krašovskoga župana Nikole Čakija, u kome se spominju Srbi: Jovan, Marko, Grgur, Poznan, Ivanić i drugi. Odatle se jasno vidi da je taj kraj naseljen bio Srbima. Prema jednoj tradiciji u banatskom manastiru Mesiću, ovaj manastir osnovao je učenik sv. Save Arsenije, naslednik Savin na arhiepiskopskoj stolici. Ovu tradiciju prihvata i mađarski istorik Sentklarai. U 14. veku, za vreme vlade Lajoša Velikog, pominje se da su u južne krajeve Ugarske stigli pravoslavni sveštenici. Ovi sveštenici su, nesumnjivo, došli s Balkanskog poluostrva. Ugarski kralj Lajoš, nastojanjem pape Urbana V, pomagao je energično franjevce, koji su svom snagom pregnuli da istrebe pravoslavne u južnim krajevima. Ali širenje katolicizma nije išlo lako, kako se to vidi iz jednog franjevačkog izveštaja.
Kao što se vidi, srpski element održao se u južnim krajevima sve do u 14. vek. Taj je element naročito bio otporan u Banatu. Pošto su Srbi ovih krajeva bili brana i ustava protiv Bugara i Kumana, a od kraja 14. veka i protiv Turaka, imali su oni donekle izuzetan položaj prema kruni ugarskoj. Srbi južnih krajeva, nema sumnje, održavali su veze sa Srbima na Balkanskom poluostrvu. Stoga nije čudno ni slučajno da su se pred kraj 14. veka prve kolonije srpske nastanile na obalama reke Moriš u Banatu.
Dr Jovan Radonić (iz monografije "Vojvodina I i II")
