BANATERRA - moguca enciklopedija Banata. Iniciator: Dusan Bajski
[ kućiZ

ŽIVETI ZAJEDNO - MANJINSKE NACIONALNE ZAJEDNICE U VOJVODINI: RUMUNI

                                               Tri veka u banatskoj kolevci

Vredni i umešni u privređivanju na svojim seoskim gazdinstvima ili u maloj privredi, ne naročito „zagrejani” za političko organizovanje s nacionalnim predznakom, s posebnom ljubavlju i pažnjom neguju svoje bogato istorijsko, 
kulturno i folklorno nasleđe i stvaralaštvo
Najviše pripadnika rumunske nacionalne manjine u SR Jugoslaviji, čak oko 90 odsto, živi u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini, u njenom severoistočnom delu, u Banatu. Rumuni su ove prostore naselili u doba velikih migracija balkanskih naroda zbog turske okupacije (1552 - 1716), a naročito u kasnijoj kolonizaciji u vreme austrijske dominacije (1716 - 1776), kada je i stvorena šarolika etnička slika današnje Vojvodine, što je jedna od njenih najznačajnijih karakteristika.
Većina sela severoistočne Vojvodine u 18. veku naseljeno je rumunskom populacijom, koja je kolonizovana iz drugih delova Banata, Erdelja i Oltenije. Bufensko-oltenskog porekla, koje je prepoznatljivo i u lingvističkim posebnostima, je većina stanovnika u selima Lokve, Banatsko Novo Selo i Straža. Erdeljska (s Kriša) sela su: Ovča, Klek, Jankov Most, Mali Torak, Jabuka, Glogonj, a erdeljskih porodica ima i u Lokvama, Ečki, Banatskom Novom Selu, Seleušu, Omoljici, Beloj Crkvi i Alibunaru. Stara banatska sela, osim onih u okolini Vršca, su i Veliki Torak, Sutjeska, Uzdin, Alibunar, Seleuš, Nikolinci, Vladimirovac, Margita, Barice i Ritiševo. Po podacima popisa stanovništva iz 2005  godine u SR Jugoslaviji živi 42.386 građana rumunske nacionalnosti, ili 0,4 odsto ukupnog broja stanovnika. U AP Vojvodini ih je 38.809, odnosno 1,93 ukupnog broja stanovika Pokrajine.
Upoređujući podatke od popisa 1961. do onog iz 1991. godine uočljivo je stalno opadanje broja pripadnika rumunske nacionalne manjine. Tako je 1961. registrovano 57.259 Rumuna (3,08 odsto ukupne populacije), 1971. godine bilo ih je 52.987 (2,71 odsto), 1981. broj se smanjio na 47.289 (2,32 odsto), a 1991. godine na 38.809 (1,92 odsto). Prema podacima iz materijala Pokrajinskog sekretarijata za ostvarivanje prava nacionalnih manjina, upravu i propise kao razlozi smanjenja rumunske populacije navode se: opadanje nataliteta, ekonomske migracije, mešoviti brakovi... 
Većina rumunskog stanovništva nastanjena je u selima i bavi se poljoprivredom. Međutim, u poslednjoj deceniji prošlog veka primetno je i sve veće bavljenje malom privredom, dok mladi uglavnom nastavljaju školovanje. Ekonomski, rumunsko stanovništvo je dobro situirano i smatra se za vredno i umešno u privređivanju. 
Kulturno-umetnička tradicija
Rumuni u Vojvodini do ove godine nisu imali nacionalnih političkih partija, ali učestvuju u političkom životu sredine u kojoj žive. U postojećim političkim strankama Rumuni su politički organizovani kao ravnopravni članovi, a aktivni su i u lokalnoj samoupravi, kao odbornici u skupštinama opština (u opštini Žitište i predsednik Skupštine opštine, a u Južnobanatskom okrugu i načelnik Okruga), poslanici u Skupštini Vojvodine i u Narodnoj skupštini Republike Srbije. U junu ove godine formirana je prva politička partija Rumuna - Alijansa Rumuna iz Vojvodine, sa sedištem u Vršcu, a predsednik Alijanse je dr Jon Sfera.
Rumuni u Vojvodini mogu se pohvaliti izuzetno razvijenim društveno-kulturnim životom, koji neguju i razvijaju kroz različita društva i organizacije s dugogodišnjom tradicijom. Odmah posle Drugog svetskog rata, 1945. godine, u Alibunaru je formirano Kulturno udruženje Rumuna iz jugoslovenskog Banata koje je delovalo do 1953. godine (od 1948. u okviru Saveza kulturnih društava Vojvodine). Od 1962. godine postoji Društvo za rumunski jezik, kao najviši forum naučnog i kulturno-stvaralačkog rada Rumuna Jugoslavije. 
- Ova institucija sa četrdesetogodišnjom tradicijom ostvarila je izuzetne rezultate na planu naučnoistraživačkog rada i očuvanja, istraživanja i negovanja rumunskog književnog jezika kod nas, kao i na očuvanju i evoluciji literature i istorije kulture Rumuna u Vojvodini - objašnjava, saradnica za pitanja rumunske manjine u Pokrajinskom sekretarijatu za ostvarivanje prava nacionalnih manjina, upravu i propise, Ileana Ursu, inače ugledna književnica, prevodilac i kulturna poslenica.
- Društvo za rumunski jezik je društvena organizacija s najdužom tradicijom u porodici društava za negovanje jezika i književnosti iz Vojvodine i permanentno se zalaže za saradnju sa svim kolektivnim članovima velike porodice kulturnih ustanova, društvenih organizacija i udruženja građana koja deluju u okviru Kulturno-prosvetne zajednice Vojvodine. Među istraživanjima i naučnim skupovima koje Društvo organizuje posebno su značajni: “Memorijal Radu Flora”, generalne skupštine svih prosvetnih radnika iz vojvođanskih škola i seminari za njih u SRJ kao i kursevi usavršavanja u Rumuniji, međunarodna kulturna manifestacija “Susreti pisaca na granici” i književne kolonije rumunskih pisaca iz Srbije, a DRJ je objavila i više značajnih naslova. Pri novosadskoj podružnici Društva deluje i prvo rumunsko eksperimentalno pozorište “Thalia” , a priprema se, u saradnji sa Županijskom bibliotekom univerzitetskog grada Jaši u Rumuniji i Bibliotekom grada Novog Sada, otvaranje rumunske biblioteke u Novom Sadu.
Po organizaciji rada i programskoj koncepciji najmasovnija i najznačajnija nestranačka, stručna, društvena i kulturna organizacija vojvođanskih Rumuna je Zajednica Rumuna u Jugoslaviji, u koju je uključeno 25 kulturno-umetničkih društava, 21 duvački orkestar, 36 filijala s više od 11.000 članova i više od 500 studenata koji studiraju u zemlji i inostranstvu. U ovu organizaciju mogu se uključiti i drugi jugoslovenski građani, bez obzira na nacionalnu, versku i socijalnu pripadnost. U saradnji s odgovarjućim organizacijama i institucijama u zemlji, ZRJ organizuje mnogobrojne manifestacije od kojih su najznačajnije i najmasovnije: Festival banatskih fanfara, Dečji festival muzike i folklora Rumuna u Vojvodini, Festival romansi i folklora, Festival božićnih običaja... Zajednica ostvaruje veoma bogatu komunikaciju s odgovarajućim organizacijama u Rumuniji i organizacijama Rumuna u drugim zemljama: Moldaviji, Bugarskoj, Mađarskoj, Švedskoj, Švajcarskoj, Danskoj, SAD i Kanadi, pre svega u oblasti kulture, izdavaštva, nauke, ali i zbog održavanja veza s jugoslovenskim Rumunima u inostranstvu. Neguje i informisanje na maternjem jeziku, kroz svoj centralni list “Cuvântul Românesc” i još deset lokalnih listova, koji, kao i ovaj, izlaze periodično. 
Prvi manastir
Jedno od mlađih rumunskih društava, s obzirom na to da je osnovano 1996. godine, ali sigurno izuzetno značajno, je Društvo (Fondacija) za etnografiju i folklor, sa sedištem u Toraku. Pored promovisanja narodne kulture, ciljevi su mu i istraživanje i vrednovanje istorijske i kulturne prošlosti Rumuna iz ovih krajeva, ali i istraživanje, upoznavanje i približavanje narodne kulture i duhovnih vrednosti drugih naroda s kojima Rumuni žive u Vojvodini. Naučni skupovi i simpozijumi koje Fondacija organizuje okupljaju eminentne ličnosti iz Jugoslavije, Rumunije, Mađarske, ali i drugih evropskih zemalja koje istražuju život, istorijske i kulturne odnose Rumuna iz Banata. Jedna od najznačajnijih akcija ne samo za ovu fondaciju već i za sve Rumune u Vojvodini je (dugoročni) projekat utemeljenja muzeja Rumuna. Zgrada muzeja je u Malom Toraku, a u toku je druga faza izgradnje, odnosno adaptacije objekta, sazidanog još 1943. godine, ali do sada nekorišćenog. Novac za ovaj poduhvat obezbeđuju naša država, Rumunija i pojedinci i institucije u vidu donacija. Muzej će imati 1.300 kvadratnih metara, a u njegovom sklopu biće i tri etno-kuće u istom mestu. Jedna od tri etno kuće, u erdeljskom stilu, svečano je otvorena ovih dana, u okviru Festivala rumunske narodne muzike i folklora.
Kao svojevrsna interesna organizacija, iz potrebe da objedini i predstavlja većinu već postojećih asocijacija i rumunskih institucija osnovan je Demokratski savez Rumuna, sa sedištem u Vršcu a nadamo se da ce da bude i u Uzdinu.
U Vojvodini deluju i četiri nevladine rumunske organizacije, nastale posle 1990. Inače, Rumuni u jugoslovenskom Banatu nemaju nijednu profesionalnu instituciju kulture.
Po verskoj pripadnosti, Rumuni u Vojvodini u najvećem broju su pravoslavni. U svim rumunskim mestima, izuzev Kleka, imaju svoje bogomolje koje pripadaju autokefalnoj Pravoslovanoj crkvi Rumunije. Gotovo sve parohije imaju paroha, a u Vršcu rumunska crkva ima Vikarijat i Episkopiju. Ovu episkopiju Rumunske pravoslavne crkve Srpska pravoslavna crkva još nije priznala. U toku je i izgradnja prvog rumunskog manastira u Malom Središtu. Pravoslavna rumunska crkva poštuje julijanski kalendar, a bogosluženje se obavlja na rumunskom jeziku.
 

OBRAZOVANJE
Od školice do fakulteta
Deci rumunske nacionalnosti u Vojvodini omogućeno je da se obrazuju na maternjem jeziku na svim obrazovnim nivoima, od predškolskog do univerzitetskog. Za mališane od tri do šest godina predškolsko vaspitanje i obrazovanje organizovano je u svim mestima u kojima ima dovoljan broj dece, a to je slučaj u opštinama Alibunar, Vršac, Kovačica itd. Za decu od šest do sedam godina organizovan je vaspitni rad na rumunskom jeziku u svim mestima gde postoje osnovne škole na rumunskom jeziku. Prema poslednjim podacima, u Alibunaru, Vršcu, Žitištu, Kovačici i Plandištu predškolskim obrazovanjem na rumunskom jeziku obuhvaćeno je 72 mališana tog uzrasta, dok ih je u grupama ukupno 126.
U Alibunaru, Beloj Crkvi, Vršcu, Žitištu, Zrenjaninu, Kovačici, Pančevu, Plandištu i Sečnju - u 14 mesta u ukupno 18 osnovnih škola nastava se izvodi na rumunskom jeziku. U školskoj 2001/2002. osnovnu školu na rumunskom jeziku pohađalo je 1.517 osnovaca u 18 osnovnih škola u devet banatskih opština. Isključivo na rumunskom jeziku nastava je organizovana u četiri škole. Nastavu na srpskom jeziku pohađao je 931 osnovac rumunske nacionalnosti u 91 školi u 24 opštine, dok je maternji jezik s elementima nacionalne kulture učilo 210 đaka u devet škola u sedam opština. 
U Vojvodini postoje dve srednje škole u kojima se nastava izvodi na rumunskom jeziku: Gimnazija “Borislav Petrov Braca” u Vršcu gde je lane slušalo 72 đaka, i Srednja ekonomsko-trgovinska škola “Dositej Obradović” u Alibunaru (118), dok je učenje maternjeg jezika s elementima nacionalne kulture organizovano u po jednoj srednjoj školi u Vršcu i Kovačici.
Obrazovanje četvrtog stepena s nastavom na rumunskom ima Viša škola za obrazovanje vaspitača u Vršcu (21 predmet je na rumunskom, a pet opšteobrazovnih na srpskom jeziku), gde je u školskoj 2001/2002. godini bilo upisano 46 studenata na obe godine studija. 
Visoko obrazovanje na rumunskom jeziku postoji na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Novom Sadu, na Katedri za rumunski jezik i književnost, gde se nastava iz svih stručnih predmeta izvodi na rumunskom i gde je u školskoj 2001/2002. godini bilo upisano 24 studenta. Katedra za rumunski jezik postoji i na Beogradskom univerzitetu, dok u Vršcu postoji Odeljenje Učiteljskog fakulteta iz Beograda na rumunskom jeziku, koje upisuje studente od 1998. godine, a u školskoj 2001/2002. godini ovde je studiralo ukupno 58 studenata. Poslednje dve godine ovo odeljenje upisuje i studente iz Rumunije, u okvi

Trećina u Alibunaru
Rumuni žive u deset opština u Vojvodini. U Alibunaru ih je 8.402 (31,66 odsto ukupnog broja stanovnika), Vršcu 8.051 (13,83), Pančevu 5.052 (4,03), Zrenjaninu 3.140 (2,30), Kovačici 2.644 (8,68), Žitištu 2.551 (11,18), Kovinu 1.738 (4,54), Beloj Crkvi 1.610 (6,97), Plandištu 1.401 (9,61) i u Sečnju 806 (4,37). U ovih deset opština rumunski jezik je u službenoj upotrebi, pored srpskog i jezika drugih nacionalnih manjina. Najveća rumunska mesta u Vojvodini su: Lokve (2.745 pripadnika ove nacionalne manjine), Banatsko Novo Selo (2.718), Uzdin (2.632), Torak (2.497), Vladimirovac (1.979), Ečka (1.820), Grebenac (1.327), Alibunar (1.240), Nikolinci (1.209), Dolovo (1.055), Kuštilj (1.045) i Seleuš (955). Gotovo potpuno čisto rumunska mesta su: Lokve, Vojvodinci, Kuštilj, Salčica, Barice, Mesić, Ritiševo, Uzdin, Malo Središte, Markovac, Grebenac, Jankov Most, Straža, Mali Žam, Nikolinci, Jablanka, Torak, Seleuš.

Informisanje
Pripadnici rumunske nacionalne manjine u AP Vojvodini na svom jeziku mogu da se informišu u različitim medijima - štampi, radiju i televiziji. Najdužu tradiciju, naravno, ima štampa, a najpoznatiji je nedeljni informativno-politički list “Libertatea”, sa sedištem u Pančevu, pokrenut 1945. godine. Vremenom, pored redakcije lista razvila se i istoimena izdavačko-informativna kuća koja danas, pored pomenutog nedeljnika, izdaje mesečni omladinski list “Tineretea” (Mladost) ili ranije “Tribuna tineretului” (“Tribina mladih”), mesečni casopis TIBISCUS (Tibiskus) Uzdinske novine koji je mnogo dobar i uspesan časopis. “Bucuria copiilor” (“Dečja radost”) i dvomesečni časopis za književnost, kulturu i društvena pitanja “Lumina” (Svetlost). Na rumunskom izlazi i više periodičnih seoskih glasila, kao i glasilo ZRJ “Rumunska reč”, te dvojezični (rumunsko-srpski) list za kulturu i književnost “Ogledalo - Oglinda”, u izdanju KPZ Sečanj. List “Vršačka kula” ukinuo je stranicu na rumunskom (i mađarskom) jeziku, dok list “Zrenjanin” prati sve događaje u rumunskim naseljima, ali nema stranicu na rumunskom jeziku.
Najdužu tradiciju među elektronskim medijima na rumunskom jeziku ima Rumunska redakcija Radio Novog Sada. Ova redakcija je po osnivanju, 1949. godine, emitovala jednosatni program, da bi 1987. godine imala šest sati i 40 minuta programa dnevno, s pedesetak zaposlenih, od kojih su 40 bili novinari. Program je emitovan preko predajnika na posebnoj frekvenciji, kao i na zajedničkom programu za sve nacionalne manjine. Posle bombardovanja 1999. godine broj zaposlenih se sveo na 31. Čujnost je toliko sužena da se u većini rumunskih mesta program ne čuje. Program na rumunskom emituju još i lokalne radio-stanice Kovin, Alibunar, Zrenjanin i Sečanj.
Televizijski program na rumunskom jeziku u Vojvodini emituje samo Radio-televizija Novi Sad, i to od 1975. godine. U 1995. godini emitovano je 147 sati rumunskog programa mesečno, od čega je 83 odsto bilo informativnog karaktera. Danas se svakodnevno emituju vesti u trajanju od 15 minuta, specijalizovane emisije “Spektar” i “TV objektiv”, kao i jednosatna emisija “TV magazin” nedeljom a takodje i TV OK Opstina Kovacica koji emituje i dosta emisija na rumunskom pogotovo iz sela Uzdin.
List Dnevnik 2002

Datum poslednjeg ažuriranja: Thursday, September 21, 2006 07:15:27

All content copyright 2006 Proiectul Rastko Romania & Spaso-Aca Mladenovski. All rights reserved.