BANATERRA - moguca enciklopedija Banata. Iniciator: Dusan Bajski
[ kućiT

Crkva u Torku Torak - predstavlja po značaju drugu raskrsnicu u žitištanskoj opštini. Od njih se odvaja severoistočni put koji povezuje 4 opštinska naselja i dalje vodi u Rumuniju, i jugoistočni put koji povezuje žitistansku i sečanjsku opštinu. Nalazi se na 80m nadmorske visine.

Istorija naselja
Torak, odnosno današnji Begejci jedno je od niza prastarih rumunskih mesta u jugoslovenskom Banatu. Nalazi se na levoj obali Begeja, nekadašnjeg Timišela, na raskrsnici puteva koji vode do Zrenjanina prema Temišvaru i od Kikinde do Vršca.
Prvo dokumentovano svedočanstvo o postanku sela datira još iz daleke 1332. god. kada se Torak pominje na listama papske desetine, u kojima su zabeležena sva primanja tih godina sačuvana u Arhivu katoličke eparhije u Cenadu. Prema navedenim dokumentima, u Torku je vec 1337. god. osnovana parohija. Srpska pravoslavna mitropolija u Sremskim Karlovcima, pod čijom su jurisdikcijom dugo vremena (između 1713-1865) bili i banatski Rumuni, uvrstila je Torak među parohije osnovane, "ab immemoriale tempore", smatrajući je kao "parochiam antiquam". Još jedan značajan istorijski dokumenat pominje ondašnji Torak. U Ratnom dnevniku Bajazita, otkrivenom tek sredinom ovog veka u arhivu Top Kapi Saraja iz Carigrada, otkriva se podatak da u svom pohodu protiv Mirče Starog 1394. god. posle napada na Slankamen i Titel, prelazeći kroz Bečkerek, Torak, Pardanj, Dimiskar, Oršavu... ulazi u Vlašku, upućujući se prema Rovinama. Saznajemo da Torak pripada Komitatu Keve (Kovin) i da je pod upravom Tamiškog grofa Canki Mikloša (1401-1455).
PanoramaIzmeđu 1713-1718. godine usledio je austrijsko-turski rat, a zatim Požarevacki mir (1718) posle kojeg Torak, zajedno sa ostalim banatskim - naseljima, prelazi pod vlast austrijskog carskog dvora. Četiri decenije nakon toga pocinje kolonizacija Banata sa "germarisko-katolickim elementima". Prema Naredbi Bečkog dvora od 14.jula 1765. god. koju je potpisala Marija Terezija "sva rumunska sela, koja su se našla na putu germanskih kolonista, trebalo je preseliti na druga mesta". Radi se, naime, o Patentu o kolonizaciji carice Marije Terezije od 25 februara 1763. god., a zatim o Naredbi, odnosno Dekretu, koji je uputila Banatska kancelarija za kolonizaciju 1765. godine, kojim je naredeno iseljavanje rumunskog stanovništva iz istočnog Torontala, kako bi se švapskim kolonistima stvorilo mesto. Ovoj Naredbi je prethodio Memorandum Grofa Perlas Riapa, svetovanog upravitelja Banata, poznatog zakletog neprijatelja Rumuna, koji je 1708. godine, zbog nečasnih rabota bio izbačen iz službe i sudski progonjen. Mađarski istoričari veoma detaljno opisuju, sa kojom brutalnošću je Bečki dvor postupao prilikom iseljavanja domaćeg stanovništva, koje se našlo na putu germanskih ekspanzionističkih planova prema istoku.
Ni dan-danas se tačno ne zna gde su se pridošlice nastanile. Verovatno se nisu nastanile na lokalitetu starog Torka, koji se nalazio nekoliko kilometara istočnije od mesta, gde se danas nalazi selo. Legenda kaže da je to bilo na Velikom putu ili Carskom drumu, u senci vekovnih brestova, kojih se sećaju i današnji stari seljani. Radi se o putu koji vodi iz Bečkereka (Zrenjanina) za Temišvar. Kolonisti su novim naseljima dali imena sela iz kojh su došli: Serdin i Sakalaz. Sa ovim nazivima, registruje ih mađarska karta Baiiata iz 1769. god. Ali, nisu dugo ostali na ovom mestu. Posle samo nekoliko godina, pravdajući to, "nedovoljnom bezbednošću mesta, koje je izloženo pljačkama i otimačinama", silaze na obalu Begeja, na močvarno zemljište, okruženo visokim vrbama i trskom. Jako je zemljište bilo podložno plavljenju i teško obradivo, ovde su preci Toračana bili bezbedniji, pošto se nisu nalazili na putu napadača i pljackaša. Nažalost, zbog ove seobe, mnogi su napustili selo. Oni koji su otali su, uz mnogo znoja, stekli ono što im je bilo potrebno za život. To je konstatovao i sam Josif 11 posle svoja tri putovanja kroz Banat: 1768, 1770. i 1773. god., kada je dva puta prolazio kroz Torak. Posle ovih putovanja su i Rumuni dobili neke olakšice. Dobili su zemlju. Žurili su sa premeravanjem zemlje, tako da su lokalne vlasti dale na korišcenje "Kolonistima po sesiju zemlje (jedan "paor" odnosno po pola sesije ako je porodica bila manja i nije mogla da je obrađuje. Sesija se sastojala od 24 jutra oranice, 6 jutra livade, 3 jutra voćnjaka i 3 jutra opštinskog pasnjaka'.

CentarPosle ugarske aneksije Banata, život Toračana postaje sve teži. Samo tri godine posle toga, počevši od 1782. pa sve do 1848. godine oni postaju kmetovi na imanju grofa Kiš Isaka, koji uzima u najam oba sela od Bečkog dvora. Zatim, do revolucije iz 1848. god. oba sela prelaze iz ruke u ruku kao vlasništvo raznih grofova, porodice Kiš. Teško stanje Toračana nije se promenilo ni posle revolucije. Bečki dvor je uprkos idejama revolucije 1848. god., ponovo uzeo zemlju i dodelio je (vlasteli) ovoga puta grofu Dukaj Cekonicu, umesto da je podeli seljacima. Na njegovom imanju u Torku, 1903. izbila je seljačka buna koju je vojska ugušila. Bilo je uhapšeno preko 80 rumunskih seljaka iz oba sela, te su osuđeni na zatvor.
Usledio je Prvi svetski rat, u kojemje 118 Torađana izgubilo život. Većina njih je pala na bojnom polju u Galiciji. Mnogi Toračani su odvedeni u zarobljeništvo i stigli do Turkestana.
Uslovi života u oba sela nisu se mnogo promenili na bolje ni posle ovog rata. To potvrđuje i seljačka buna iz 1918. na imanju Drakslera, a i pobuna Toračana iste godine, u kojoj je sirotinja opljačkala imovinu grčkih i jevrejskih trgovaca što je uticalo da oni napuste selo, kao i da stanovništvo masovno ode u Dobrudžu, Francusku i preko okeana u Argentinu i SAD (1929, 1930., 1931. i 1932. godine).
Posle Drugog svetskog rata položaj Rumuna u Torku se postepeno poboljšava. 1947. godine dva sela Mali Torak iVeliki Torak se spajaju u jedno selo koje nazivaju Begejci. Od 1960. godine Begejci su bili opštinsko sedište, a od 1960. godine, nakon nove teritorijalno-administrativne organizacije zemlje, selo pripada opštini Žitište.
 

 

Datum poslednjeg ažuriranja: Thursday, September 21, 2006 07:15:27

All content copyright 2006 Proiectul Rastko Romania & Spaso-Aca Mladenovski. All rights reserved.